تشخیص فرش دستباف از ماشینی؛ پشت فرش، ریشه و شیرازه چه می‌گویند؟

تشخیص فرش دستباف از ماشینی بیشتر از آنکه به چشم کارشناسی تیز نیاز داشته باشد، به دانستن ساختار فرش نیاز دارد. وقتی بدانید فرش دستباف چطور روی دار بافته می‌شود، می‌فهمید چرا ریشه‌اش ادامهٔ نخ‌های تار است و چرا گره‌ها و نقشه از پشتش پیدا است. این راهنما همین نشانه‌ها را یکی‌یکی توضیح می‌دهد و در پایان یک چک‌لیست برای خرید فرش دستباف دست‌دوم و فهرستی از عوامل مؤثر بر ارزش آن دارد.

فرش دستباف چطور ساخته می‌شود؟

در فرش دستباف، نخ‌های «تار» از یک سر فرش تا سر دیگر کشیده شده‌اند و نخ‌های «پود» از عرض، یکی در میان از رو و زیر تارها رد می‌شوند و زمینهٔ فرش را می‌سازند. بافنده نخ پرز را دور تارها گره می‌زند و می‌بُرد؛ سرهای بریده‌شدهٔ این گره‌ها روی فرش، پرز و نقش را می‌سازند. دو گرهٔ پرکاربرد در فرش پرزدار، گره «متقارن» و «نامتقارن» است که به ترتیب گره ترکی و گره فارسی (سنه) هم نامیده می‌شوند.

همین ساختار سه نشانهٔ مهم باقی می‌گذارد:

• ریشه ادامهٔ تار است. وقتی بافت تمام می‌شود، سرهای باقی‌ماندهٔ تار ریشهٔ فرش را می‌سازند. این سرها را ممکن است گره بزنند، ببافند یا به شکل‌های دیگر محکم کنند.
• شیرازه از خود تارهای کناری ساخته می‌شود. تارهای دو طرف فرش معمولاً به هم تابیده و با نخ پیچیده می‌شوند تا لبهٔ محکمی به نام شیرازه بسازند.
• گره‌ها از پشت دیده می‌شوند. چون هر گره دور تار پیچیده شده، پشت فرش ردیف گره‌ها را نشان می‌دهد. به همین دلیل گره‌ها را معمولاً از پشت فرش می‌شمارند.

گوشهٔ برگشتهٔ یک فرش با ریشه‌های سفید؛ گره‌های ریز رنگی در پشت فرش یکی‌یکی پیداست.

فرش ماشینی چه فرقی دارد؟

فرش ماشینی روی دستگاه بافته یا ساخته می‌شود و گره‌ای که دست زده شده باشد ندارد. در روش‌های بافت ماشینی مثل «ویلتون» و «اکسمینستر» پرز به کمک دستگاه در زمینهٔ فرش قرار می‌گیرد. در روش «تافتینگ» که رایج‌ترین روش ساخت فرش و موکت خانگی در جهان است، پرز با دستگاه در یک لایهٔ زیرین فرو می‌رود و بعد یک لایهٔ پشتی دوم به آن اضافه می‌شود تا ثابت بماند.

نتیجه‌اش برای خریدار این است: پشت فرش ماشینی معمولاً یا شبکه‌ای بسیار یکنواخت و منظم دارد، یا با لایه‌ای از پارچه، توری یا مادهٔ چسبی پوشیده شده است. در چنین پشتی ردیف گره‌های دست‌زده دیده نمی‌شود.

چک‌لیست تشخیص فرش دستباف از ماشینی

این وارسی‌ها را در همان دیدار اول، بدون هیچ ابزاری، می‌توانید انجام دهید:

1. فرش را برگردانید. پشت فرش دستباف ردیف‌های گره را نشان می‌دهد و نقشی که از پشت پیدا است، نقش روی فرش را تکرار می‌کند. اگر سراسر پشت فرش با لایه‌ای پارچه‌ای، توری یا چسبی پوشیده شده و هیچ گرهی پیدا نیست، احتمال دستباف بودنش کم است. اگر فروشنده می‌گوید زیر این لایه فرشی دستباف است، بخواهید گوشه‌ای از آن را کنار بزند تا خودتان ببینید.
2. به یکنواختی پشت فرش دقت کنید. در فرش دستباف بعضی گره‌ها کمی شل‌تر یا ناهموارتر از بقیه‌اند؛ دست بافنده دقت دستگاه را ندارد. شبکه‌ای بی‌نقص و کاملاً تکراری بیشتر به کار دستگاه می‌خورد.
3. ریشه را دنبال کنید. نخ‌های ریشه را از سر آزاد تا جایی که وارد بافت می‌شوند دنبال کنید. در فرش دستباف ریشه ادامهٔ تارهاست. فرش‌های ماشینی اغلب ظاهر ریشه را با نواری تقلید می‌کنند که بعداً به لبه دوخته یا چسبانده شده است؛ چنین ریشه‌ای ادامهٔ تار نیست.
4. شیرازه را ببینید. شیرازهٔ فرش دستباف از تارهای کناری ساخته و با نخ پیچیده شده است. اگر لبه با یک ردیف دوخت کاملاً یکسان به فرش وصل شده و از تارهای کناری درنیامده، از فروشنده توضیح بخواهید.
5. پرز را باز کنید. فرش را در جهت عرض کمی خم کنید تا پرزها از هم باز شوند. در فرش دستباف پای هر دسته پرز، گره‌ای را دور تار می‌بینید.
6. رنگ‌ها را در نور روز ببینید. تفاوت‌های جزئی در یک رنگ را «ابرش» می‌نامند. ابرش معمولاً وقتی پیش می‌آید که بافنده نخ رنگ‌شده از یک دفعهٔ رنگرزی دیگر را به کار می‌برد. ابرش ملایم در فرش دستباف عجیب نیست، ولی به‌تنهایی دلیل دستباف بودن هم نیست.
7. تقارن را بسنجید. دو نیمهٔ فرش دستباف ممکن است اختلاف‌های کوچکی داشته باشند. تقارن مطلق و تکرار عین‌به‌عین نقش، با کار دستگاه سازگارتر است؛ ولی این هم فقط یک نشانه است.

هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی حکم قطعی نیست. نتیجه را از کنار هم گذاشتن همهٔ آن‌ها بگیرید و برای فرش گران‌قیمت، پیش از پرداخت، نظر یک کارشناس فرش را بگیرید.

تابلو فرش دستباف را چطور بشناسیم؟

تابلو فرش هم همین ساختار را دارد، با این تفاوت که معمولاً قاب شده و پشتش پوشیده است. از فروشنده بخواهید اگر ممکن است قاب را باز کند یا دست‌کم گوشه‌ای از پشت را نشان دهد. اگر این کار ممکن نیست، به لبه‌ها و ریز نقش‌ها دقت کنید و تصمیم را به کارشناس بسپارید. آگهی‌های این دسته را در تابلو فرش ببینید.

خرید فرش دستباف دست‌دوم: چه چیزهایی را بسنجیم؟

دستباف بودن فقط قدم اول است. فرش کارکرده را این‌طور وارسی کنید:

• ساییدگی پرز: جاهایی که پرز آن‌قدر کوتاه شده که زمینهٔ فرش پیدا است، معمولاً جلوی در یا زیر پایهٔ مبل‌ها.
• سوراخ و پارگی: فرش را جلوی نور بگیرید؛ نقطه‌های روشن یعنی بافت از بین رفته است.
• رفو و ترمیم: ترمیم خوب ایراد نیست، ولی باید بدانید کجای فرش ترمیم شده است. پشت فرش جای ترمیم را بهتر نشان می‌دهد.
• ریشه و شیرازه: ریشهٔ کنده‌شده و شیرازهٔ باز، اگر رسیدگی نشود، به بافت هم آسیب می‌زند.
• لکه و رنگ‌دویدگی: جایی که رنگ یک نقش به نقش کناری دویده، معمولاً با شستن ساده درست نمی‌شود؛ پیش از خرید نظر قالیشوی یا رفوگر را بپرسید.
• بو و نم: فرشی که مدت‌ها در جای نمناک مانده، بوی نا دارد. بپرسید فرش کجا و چطور نگه‌داری شده است.

چه چیزهایی روی ارزش فرش اثر می‌گذارد؟

قیمت فرش را از این مقاله نخواهید، چون دامنه‌اش بسیار باز است. عواملش را بشناسید و آگهی‌های مشابه را کنار هم بگذارید:

• دستباف یا ماشینی بودن: بافت دستی زمان‌بر است و این در ارزش فرش اثر دارد.
• تراکم گره: هرچه گره‌ها ریزتر و فشرده‌تر باشند، نقش ظریف‌تر و کار طولانی‌تر است. در بازار ایران از این تراکم با اصطلاح «رج» حرف می‌زنند؛ از فروشنده بپرسید رج را چطور شمرده است.
• جنس: پرز بیشتر فرش‌های ایرانی پشم گوسفند است و زمینهٔ بیشتر فرش‌های امروزی از نخ پنبه. ابریشم در پرز فرش‌های مرغوب شهرهایی مثل کاشان، قم، نائین و اصفهان به کار رفته است.
• رنگ: رنگ‌های سنتی از گیاهانی مثل روناس و نیل و از حشرات به دست می‌آیند و رنگ‌های مصنوعی از دههٔ ۱۸۶۰ میلادی در دسترس آمدند. ادعای «رنگ گیاهی» را بدون دلیل نپذیرید.
• اندازه، طرح و منطقهٔ بافت، و مهم‌تر از همه وضعیت فعلی فرش.

فرش‌هایی را که دیده‌اید با آگهی‌های فرش هم‌اندازه و هم‌طرح مقایسه کنید. اگر دنبال گلیم یا گبه هستید، دستهٔ گلیم، جاجیم و گبه جداست.

اشتباه‌های رایج خریداران

• خرید از روی عکس. پشت فرش و ریشه را در عکس‌های آگهی کمتر نشان می‌دهند. پیش از قرار، در چت بخواهید از پشت فرش و از نزدیک ریشه عکس بفرستند.
• تکیه بر یک نشانه. ریشهٔ گره‌خورده یا ابرش به‌تنهایی دستباف بودن را ثابت نمی‌کند.
• یکی دانستن «قدیمی» و «باارزش». فرش کهنه با پرز ساییده و ترمیم‌های زیاد، لزوماً عتیقه نیست.
• پرداخت پیش از دیدن. فرش را حضوری ببینید و پشتش را خودتان نگاه کنید. نکته‌های قرار امن را در نکات پیش از معامله آورده‌ایم.

پرسش‌های پرتکرار

مهم‌ترین راه تشخیص فرش دستباف از ماشینی چیست؟

نگاه کردن به پشت فرش. پشت فرش دستباف ردیف گره‌ها را با کمی ناهمواری نشان می‌دهد و نقش روی فرش را تکرار می‌کند؛ پشت فرش ماشینی یا شبکه‌ای کاملاً یکنواخت دارد یا با لایه‌ای پوشیده شده است.

آیا ریشهٔ فرش دستباف دوخته می‌شود؟

ریشهٔ فرش دستباف همان سرهای تار است که پس از پایان بافت باقی می‌ماند و گره زده یا بافته می‌شود. ریشه‌ای که به‌صورت نوار جدا به لبه دوخته شده باشد، ادامهٔ تار نیست.

چگونه تابلو فرش دستباف را از ماشینی تشخیص دهیم؟

همان نشانه‌ها برقرار است، ولی پشت تابلو معمولاً پوشیده است. اگر نمی‌توانید پشتش را ببینید، تصمیم نهایی را به کارشناس فرش بسپارید.

آیا ابرش نشانهٔ دستباف بودن است؟

ابرش یعنی تفاوت‌های جزئی در یک رنگ و در فرش دستباف دیده می‌شود، ولی به‌تنهایی دلیل قطعی نیست. آن را کنار پشت فرش، ریشه و شیرازه بسنجید.

جمع‌بندی

برای تشخیص فرش دستباف از ماشینی، فرش را برگردانید، ریشه را تا داخل بافت دنبال کنید، شیرازه را لمس کنید و پرز را باز کنید تا گره‌ها را ببینید. اگر همهٔ نشانه‌ها با هم جور بود، سراغ وضعیت و ارزش فرش بروید و برای فرش گران‌قیمت نظر کارشناس را بگیرید. اگر خودتان فرشی برای فروش دارید، از پشت فرش و ریشه هم عکس بگذارید؛ ثبت آگهی رایگان در بازارک چند دقیقه طول می‌کشد.

منابع

• Persian carpet، ویکی‌پدیای انگلیسی (ریشه، شیرازه، جنس و رنگ)
• Oriental rug، ویکی‌پدیای انگلیسی (ابرش، شمارش گره از پشت فرش)
• Carpet، ویکی‌پدیای انگلیسی (روش‌های ساخت ماشینی و تافتینگ)
• Knotted-pile carpet، ویکی‌پدیای انگلیسی (گونه‌های گره)
• Carpets iii: Construction، دانشنامهٔ ایرانیکا
• How to tell a handmade rug from a machine made rug، rugs.com (پشت فرش، ریشهٔ دوخته‌شده، ناهمواری گره‌ها)